Hicret gecesi, Mekke müşrikleri Peygamberimizi öldürmeye karar vermişlerdi. Kâbe çevresindeki kabilelerden birer kişi seçilmişti; kan dökülünce sorumluluk dağılacak, Hz. Muhammed'in ailesi kan davası güdemeyecekti. Gecenin karanlığında ev sarılmış, kapı başında pusuya yatılmıştı.

Bu tehlikeli gecede Hz. Ali'ye büyük bir görev düştü: Peygamberin yatağına yatmak. Müşrikler pencereden içeri baktığında birisinin uyuduğunu görüp beklemeye devam edecek; bu süre Peygamberimizin şehirden çıkmasına imkân tanıyacaktı.

Hz. Ali, hiç tereddüt etmeden kabul etti. O gece yeşil hırkasına büründü ve Peygamberimizin yatağına yattı. Ölüm tehlikesi göz göze iken Ali uyudu — tam bir tevekkül ve cesaretle. Sabahın ilk ışıklarında müşrikler eve bastı ve yataktan Ali'nin kalktığını görünce şaşkına döndü. 'Muhammed nerede?' diye sordular. Ali sakin bir şekilde: 'Onu ben mi korumakla görevlendirildim?' dedi.

Hayber Gazvesi'nde Müslümanlar güçlü bir kaleyle karşı karşıyaydı. Günlerce süren kuşatmada ilerleme sağlanamamıştı. Peygamberimiz bir sabah şöyle buyurdu: 'Yarın bu sancağı öyle birine vereceğim ki, Allah ve Resûlü onu sever; o da Allah ve Resûlü'nü sever. Allah onun eliyle fethi müyesser kılacaktır.'

Sahabe o gece kim olduğunu merak ederek uyku uyuyamadı. Sabah olunca Peygamberimiz sordu: 'Ali nerede?' 'Gözleri ağrıyor ya Resûlallah' dediler. Hz. Peygamber onu çağırttı, gözlerine mübarek tükürüğünden sürdü; o anda şifa buldu. Sancağı eline verdi ve şöyle dua etti: 'Allah, onun eliyle fethi nasip etsin.'

Hz. Ali kaleye doğru ilerledi. Kapı önünde Yahudilerin en güçlü savaşçısı Merhab çıktı karşısına. Uzun bir dövüşün ardından Ali onu devirdi. Sonra bir mucize yaşandı: Kalenin demir kapısını eliyle söküp kalkan olarak kullandığı rivayet edilir. Hayber fethedildi.

Hz. Ali, dördüncü halife olduğunda yönetimi adaletten şaşırmadan sürdürdü. Onun hakkında anlatılan bir hikaye, adalet anlayışını çarpıcı biçimde ortaya koyar:

Bir gün Hz. Ali'nin zırhı kaybolmuştu. Şehirde bir Hristiyan'ın elinde onu gördü. Kadıya (hâkime) giderek şikâyette bulundu. Kadı duruşmayı açtı. Hz. Ali, halifelik makamında oturan kişiydi; hâkim dahi onu saygıyla karşılamak istedi. Ama Ali buna izin vermedi: 'Hayır, ben bu davada davacıyım. Davacı ile davalı eşit koşullarda oturur.'

Dava başladı. Hz. Ali 'Bu zırh benim, onu kaybettim' dedi. Hâkim Hristiyan'a sordu; o da 'Hayır, bu zırh benim' dedi. Hâkim Hz. Ali'ye döndü: 'Davacı olarak senin delil getirmen gerekiyor.' Ali iki şahit çıkardı: Oğlu Hasan ve bir köle. Hâkim nazikçe açıkladı: 'Oğlun senin aleyhine şahitlik edemez.' Ali kabul etti ve davayı kaybetti.

Hristiyan dışarı çıkarken düşündü: 'Bu halife kendi oğluna bile ayrıcalık tanımadı, benimle eşit muamele gördü.' Döndü ve 'Bu zırh gerçekten senin, yanlışlıkla aldım. İslam'ın bu adaletine şahit oldum' diyerek Müslüman oldu.

Hz. Ali, kılıcı kadar kalemiyle de tanınırdı. Onlarca yıl Peygamberimizin yanında kaldı; sözlerini, davranışlarını, kararlarını gözlemledi ve ezberledi. 'Ben ilmin şehriyim, Ali ise kapısıdır' hadisi onun bu yönüne işaret eder.

Bir gün birileri Hz. Ali'ye sordu: 'Sana çok şey emanet edildi. Bu emanet neydi?' Ali şöyle cevap verdi: 'Kur'an, sonra anlayış, sonra Peygamberin bana özel öğrettikleri.'

Hikmetli sözleri dilden dile dolaştı. Bunlardan bazıları asırlar boyu insanların dilinde yaşadı: 'İnsan dilinin altında saklanmıştır; onu konuşturun, ne olduğunu anlarsınız.' 'Bilmediğini söylemek, bilginin yarısıdır.' 'Sana düşmanlık edenin bile hakkını ver; zira sen adaleti onun için değil, Allah için uygularsın.'

Hz. Ali, 661 yılında Kufe'deki sabah namazında bir suikaste kurban gitti. Son sözleri şu oldu: 'Rabbimin huzuruna çıkıyorum. Kârlı çıktım.' Sahabe kuşağının bu büyük siması, 63 yıllık ömrünü iman, ilim, cesaret ve adaletle doldurdu.